Apakah HIRARC? Pengenalpastian Bahaya, Penilaian Risiko & Kawalan Risiko
Kaedah utama penilaian risiko tempat kerja di Malaysia, dijelaskan langkah demi langkah — dan mengapa, sejak 2024, menjalankannya bukan lagi pilihan.
Disemak berbanding sumber rasmi (DOSH) pada
HIRARC ialah singkatan bagi Hazard Identification, Risk Assessment and Risk Control — Pengenalpastian Bahaya, Penilaian Risiko dan Kawalan Risiko. Ia cara sistematik tempat kerja di Malaysia menjawab tiga soalan mudah: Apa yang boleh mencederakan seseorang di sini? Seberapa serius risikonya? Dan apa yang akan kita lakukan mengenainya? Kaedah ini mengikut garis panduan HIRARC yang diterbitkan oleh JKKP, dan ia asas kepada hampir setiap sistem keselamatan.
Sejak Akta Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan (Pindaan) 2022 berkuat kuasa pada 1 Jun 2024, menjalankan penilaian risiko ialah kewajipan undang-undang bagi majikan — jadi memahami HIRARC bukan lagi sekadar amalan baik, tetapi sebahagian daripada pematuhan.
Tiga bahagian HIRARC
1. Pengenalpastian bahaya
Pertama, pecahkan kerja anda kepada aktiviti dan, bagi setiap aktiviti, senaraikan semua perkara yang berpotensi menyebabkan kemudaratan. Bahaya wujud dalam beberapa bentuk: fizikal (jentera bergerak, kerja di tempat tinggi, bising), kimia (pelarut, habuk, wasap), ergonomik (pengendalian manual, pergerakan berulang), biologi (bakteria, virus) dan psikososial (keletihan, tekanan di tempat kerja). Matlamatnya ialah melihat tempat kerja sebagaimana sebenarnya — bukan seperti yang anda sangka — jadi berjalan di lantai kilang dan bercakap dengan pekerja lebih penting daripada duduk di pejabat.
2. Penilaian risiko
Seterusnya, nilai tahap keseriusan setiap bahaya. HIRARC melakukannya dengan menggabungkan dua faktor:
- Kebarangkalian — sejauh mana mungkin bahaya itu menyebabkan kemudaratan, dinilai dari 1 (tidak terfikir akan berlaku) hingga 5 (paling mungkin) dalam garis panduan JKKP.
- Keterukan — seberapa teruk kemudaratan jika ia berlaku, dinilai dari 1 (boleh diabaikan) hingga 5 (bencana atau maut).
Darabkan kedua-duanya dan anda mendapat skor risiko dari 1 hingga 25. Memplot Kebarangkalian melawan Keterukan pada matriks 5 kali 5 menyusun setiap risiko ke dalam satu jalur — lazimnya Rendah, Sederhana atau Tinggi. Skor itu memberitahu anda dua perkara: risiko mana yang perlu ditangani dahulu, dan berapa banyak usaha kawalan yang wajar bagi setiap satu.
3. Kawalan risiko
Akhir sekali, tentukan cara mengurangkan setiap risiko — dan di sini urutan penting. HIRARC menggunakan hierarki kawalan, daripada yang paling berkesan kepada yang paling kurang berkesan:
- Penghapusan — buang bahaya sepenuhnya (pilihan terbaik).
- Penggantian — gantikan dengan sesuatu yang lebih selamat (contohnya bahan kimia yang kurang berbahaya).
- Kawalan kejuruteraan — asingkan orang daripada bahaya (pengadang mesin, pengudaraan, penghadang).
- Kawalan pentadbiran — ubah cara orang bekerja (prosedur, latihan, papan tanda, giliran kerja).
- Kelengkapan Pelindung Diri (PPE) — barisan pertahanan terakhir (sarung tangan, gogal, alat pernafasan).
Sebab urutan ini mudah: kawalan di bahagian atas membuang atau membendung bahaya tanpa mengira apa yang dilakukan oleh orang, manakala PPE hanya berkesan jika ia tersedia, betul dan dipakai dengan betul setiap kali. PPE penting, tetapi ia tidak sepatutnya menjadi kawalan anda yang satu-satunya.
Beginilah rupanya di atas kertas: tiga baris daripada daftar HIRARC, dengan skor dan kawalan yang dipilih mengikut susunan hierarki.
| No. | Aktiviti | Bahaya & kesan | Kawalan sedia ada | K | T | Risiko | Kawalan tambahan | Tindakan oleh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Mengosongkan beg resin 25 kg ke dalam pengadun | Terhidu habuk; tegang belakang akibat mengangkat berulang kali | Topeng habuk pakai buang | 4 | 3 | 12 · Sederhana | Pasang hud LEV di titik penuangan beg; sediakan alat bantu angkat beg; semak pendedahan dalam CHRA | Penyelia pengeluaran |
| 2 | Membersihkan bilah pengadun | Tangan tersangkut pada bilah jika pengadun dihidupkan | Papan tanda amaran pada panel | 3 | 5 | 15 · Tinggi | Prosedur lockout/tagout dengan mangga peribadi; interlock pada penutup pengadun; latihan LOTO untuk pekerja pembersihan | Ketua penyelenggaraan |
| 3 | Forklift mengangkut palet melalui kawasan pengadunan | Pejalan kaki dilanggar forklift | Hon forklift | 2 | 4 | 8 · Sederhana | Laluan pejalan kaki bercat; had laju 5 km/j; cermin cembung di selekoh buta | Penyelia gudang |
K = kebarangkalian, T = keterukan, masing-masing 1 hingga 5. Risiko = K × T: 1–4 Rendah, 5–12 Sederhana, 15–25 Tinggi, seperti dalam Garis Panduan HIRARC JKKP 2008. Contoh sahaja; daftar anda dibina daripada aktiviti anda sendiri.
HIRARC ialah dokumen hidup
HIRARC tidak pernah benar-benar selesai. Ia perlu dikaji semula apabila sesuatu berubah — jentera baharu, proses baharu, bahan kimia baharu, susun atur baharu — dan selepas sebarang kemalangan atau kejadian nyaris. Kajian semula berjadual yang tetap memastikan ia kekal tepat. HIRARC yang tersimpan dalam fail tanpa disentuh selama tiga tahun ialah risiko pematuhan dengan sendirinya.
Kesilapan biasa yang kami lihat
- Menulis HIRARC dari meja dan bukannya memerhati kerja sebenar.
- Menyenaraikan PPE sebagai kawalan bagi setiap bahaya, dan melangkau pilihan yang lebih berkesan di atasnya.
- Tidak pernah melibatkan pekerja yang berdepan dengan bahaya setiap hari — merekalah biasanya yang paling mengenalinya.
- Menganggapnya sebagai dokumen sekali sahaja untuk memuaskan juruaudit dan bukannya alat yang memandu keputusan harian.
Cara ProSafe membantu
ProSafe HSE Consultancy menjalankan sesi HIRARC yang praktikal bersama pasukan anda — di tapak sebenar anda, untuk kerja sebenar anda — dan melatih pekerja anda untuk memastikannya sentiasa terkini. Hasilnya, anda mempunyai penilaian risiko yang didokumenkan dan memenuhi kehendak AKKP, dan yang lebih penting, yang benar-benar digunakan oleh penyelia anda.
Sumber
- Guidelines for Hazard Identification, Risk Assessment and Risk Control (HIRARC), 2008 — Jabatan Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan (JKKP)
- Occupational Safety and Health Act 1994 (Act 514), reprint as at 1 June 2024 — Jabatan Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan (JKKP)
- P.U. (B) 128/2024: Appointment of date of coming into operation of the Occupational Safety and Health (Amendment) Act 2022 (Act A1648) — Warta Kerajaan Persekutuan, melalui JKKP
Soalan tentang HIRARC, dijawab
Apakah maksud HIRARC?
HIRARC ialah singkatan bagi Hazard Identification, Risk Assessment and Risk Control — Pengenalpastian Bahaya, Penilaian Risiko dan Kawalan Risiko. Ia kaedah berstruktur yang digunakan oleh tempat kerja di Malaysia untuk mencari bahaya, menilai tahap keseriusan risiko, dan menentukan kawalan yang perlu dilaksanakan. Pendekatan ini mengikut garis panduan HIRARC JKKP.
Adakah HIRARC kehendak undang-undang di Malaysia?
Secara praktikalnya, ya. Sejak Akta Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan (Pindaan) 2022 berkuat kuasa pada 1 Jun 2024, majikan dikehendaki oleh undang-undang menjalankan penilaian risiko bagi aktiviti kerja mereka. HIRARC ialah cara yang diiktiraf untuk memenuhi kewajipan itu, jadi HIRARC yang didokumenkan kini dijangka di hampir setiap tempat kerja.
Bagaimana risiko dinilai dalam HIRARC?
Risiko dinilai dengan mendarabkan Kebarangkalian dengan Keterukan. Setiap satu diberi nilai pada skala 1 hingga 5, dan hasil darabnya (1 hingga 25) meletakkan risiko dalam jalur Rendah, Sederhana atau Tinggi pada matriks risiko 5 kali 5. Skor yang lebih tinggi memerlukan kawalan yang lebih segera dan lebih kukuh.
Apakah hierarki kawalan?
Ia urutan keutamaan untuk mengawal sesuatu bahaya: hapuskan bahaya, gantikan dengan sesuatu yang lebih selamat, gunakan kawalan kejuruteraan, gunakan kawalan pentadbiran, dan hanya selepas itu bergantung pada kelengkapan pelindung diri (PPE). Kawalan yang lebih tinggi dalam hierarki lebih boleh dipercayai kerana kurang bergantung pada tingkah laku manusia.
Berapa kerap HIRARC perlu dikaji semula?
HIRARC perlu dikaji semula apabila berlaku perubahan — peralatan, proses, bahan atau susun atur baharu — selepas kemalangan atau kejadian nyaris, dan walau apa pun sekurang-kurangnya setiap tiga tahun, seperti yang ditetapkan dalam garis panduan HIRARC JKKP. Ia dokumen hidup, bukan latihan sekali sahaja.
Perlukan HIRARC yang dibuat dengan betul?
ProSafe menjalankan sesi HIRARC secara langsung di tapak anda dan melatih pasukan anda untuk mengekalkannya. Praktikal, patuh, dan benar-benar boleh digunakan.